ХУНГУУД ХҮНД ХЭЦҮҮ ЗАМД ГАРАХЫНХАА ӨМНӨ ЧУУЛДАГ

Гайхалтай сайхан хун шувууны чуулган бол нүүдэлллэн нисэхдээ бэлдэн буй үйл явцынх нь нэгээхэн хэсэг юм.

Манай орны хун нь шинжлэх ухаанаар бол туйлын буюу тундрын хун юм. Ихэвчлэн Австралийн эрэгт очиж өвөлжөөд эргэж ирдэг эдгээр хун нь манайх уу, эсвэл Австралийнх уу? Төрөлх нутаг нь манай Монгол Улс гэж зарим хүн үздэг. Учир нь зуны цагт манайд ирэхдээ өндөглөдөг учир энд төрсөн гэж үзэхээс аргагүй юм.

Хун уг нь нугасны бүлгийн шувуу гэдгийг үзэмж талаас нь хардаг хүмүүс төдийлөн мэдэхгүй. Хун гэнэтийн элдэв зүйл тохиолдохгүй бол 36 насалдаг аж. Манайд цагаан хун ирдэг бол хар хун ч бас байдаг. Хунт нуурын хар, цагаан хоёр хун ч бас учиртай л байх нь. Хар хун нь тас хар бие дээрээ нарийн улаан судалтай гоёмсог амьтан байдаг гэнэ. Хар хун нүүдэллэдэггүй, зөвхөн Австралид амьдардаг.  Тиймээс Монголд хар хун ирэхийг харсан гэдэг хүмүүсийн яриа худал  бөгөөд тураг гогойтой андуурах тохиолдол цөөнгүй бий.

Ер нь манай улсад гангар, гунгар, хуруут хэмээх гурван төрлийн хун ирдэг гэнэ.  Гангар хунгийн хошууны үзүүр хөө шиг хар, хуруут хунгийн хошууны үзүүр улаан, гунгар хун нь энэ хоёроосоо жижиг биетэй байдаг аж.

Хун гуужих үедээ бүх өд нь зэрэг унаж, нисч чадахаа больдог бөгөөд нүцгэрсэн хун нуур орчмын хөл хүрэхээргүй зэгс шагшуурга, намагтай газар нуугдана.  Зургадугаар сард нуурын арал, бөглүү газарт метр хэр өндөртэй үүр засаж өндөглөдөг. Дөрөв таван өндөг гаргах бөгөөд ээж нь дөч орчим хоног дарж дэгдээхэй болгоно. Дэгдээхэй рүү нь дайрсан хүн, араатан амьтныг далавчаараа унатал алгадаж, айлгаж үрээ хамгаалдаг амьтан.

Халуун орноос нүүдэллэн ирсэн хунгууд зундаа өөрийн гэр бүлээрээ тус тусдаа энд тэндхийн нууранд амьдардаг. Харин намар болмогц тэд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын Ганга нууранд цуглардаг. Хунгийн чуулган үнэхээр үзэмж төгс бөгөөд олон ч хүн сайхныг нь харахаар зорьж очих нь бий.

Хунгууд алс нисэх бэлтгэлээ базаахын тулд чуулдаг. Зундаа төрсөн үр зулзагаа нислэгт сургах нь энэ үеийн гол хийх ажлын нэг байдаг аж. Хунгийн чуулганыг ажин байхад шувууд үе үе нисэж буугаад байдаг нь үүнд л зориулсан дасгал сургуулилт гэж хэлж болно.

Шувууд нэг л өдөр нисэн одож, өнчин нуур үлдэж хоцордог. Нисэхдээ хошууран ниснэ. Хамгийн түрүүнд нисэж яваа шувуу байнга солигддог бөгөөд энэ нь бидний боддогоор толгойлогч нь юм. Гэхдээ тэргүүлэн нисэж яваа шувууд байнга солигддог, учир нь толгойд нисэж яваа шувуунд агаарын урсгалын эсэргүүцлийг дарах үүрэг оногддог бөгөөд эцэж сульддаг байна.

Хунгийн чуулган нэг л өдөр нисэн одоод энэ ганган амьтад олон мянган км маш хүнд хэцүү замыг туулж халуун орондоо буцан очдог.