ТӨСӨВ ЗӨВ ЗАМДАА ОРЖЭЭ

Шинэ парламентын анхны төсөв дуулиан шуугиан дагуулсаар одоо л нэг зөв замдаа орж байх шиг. Үндсэн хуулийн нэмэлт,  өөрчлөлтөөр байгуулагдсан томсгосон парламентын анхны төсөв алдаатай байсан хэдий ч өөр өнцгөөс нь харвал ардчилал, олон ургальч үзлийн индэр болсныг нь харууллаа гэж дүгнэж байна. Тэр гишүүн тэрний хатгаасаар ингээд, энэ нь ийм учраас төсөв эсэргүүцээд, өмнөх хэлэлцүүлгийн шатанд харахгүй яасан юм гэх мэт хардлага сэрдлэгээс илүү үр дүнг нь том утгаар нь харах нь чухал юм.

Гурван нам хамтарсан том Засгийн газар бидэнд тогтсон үл итгэх үзлээр бол парламентын гишүүдээ “барьж, хайрцаглаж” чадах байсан ч тэгсэнгүй. Дор бүрнээ саналаа ил тод хэллээ, эсэргүүцлээ. Ерөнхийлөгч хориг тавилаа. Засгийн газар нь ч төсвөө дахин оруулж ирлээ. Гэхдээ эсэргүүцсэн гишүүдээсээ гадна олон нийтийн санал бодол, төсвийн үр ашигтай талыг ч харгалзсан нь оруулж ирсэн төсвөөс нь илт харагдаж байна.

Эн тэргүүнд дурдах ёстой зүйл бол ямар ч байлаа гэсэн ирэх оны төсөв  алдагдалгүй орж ирлээ. Төсвийг алдагдалгүй батлах хүрээнд төсвийн зарлагыг 2.3 их наяд төгрөг буюу дотоодын нийт бүтээгдэхүүн /ДНБ/-ий 2.4 хувьтай тэнцэх дүнгээр бууруулжээ.

Дандаа л алдагдалтай төсөв оруулж ирж, түүнээ элдвээр хаацайлдаг байсантай харьцуулвал энэ нь том дэвшил юм. Цаашид ч төсвийг алдагдалгүй оруулж ирэх үндэс суурь эндээс эхлэх нь байх аа гэж найдна.

Хэт тулга тойрсон бодол, жалга довны асуудлаасаа бага ч гэсэн холдож чадсан нь илт гэж харж болохоор төсөв орж иржээ. Мэргэжлийн нүдээр харвал алдаа дутагдал байхыг үгүйсгэхгүй ч алсыг зорьсон том зүйлүүддээ Засгийн газар бат зогсож чадсан. Хөгжлийн том зорилтоосоо ухрахгүй байх зарчим баримталсан гэж Сангийн сайд Б.Жавхлан мэдэгдсэн юм. Гэхдээ бас наанатай цаанатай, уян хатан хандсан нь илт харагдана.

Ирэх онд хасагдахгүй зардлуудыг шүүмжлэх хүн бараг гарахгүй гэдэгт итгэлтэй байна. Төсвийн зарлагаас хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж, эрүүл мэнд болон нийгмийн даатгалын сан, хүүгийн төлбөр, цалин, төрийн албан хаагчдын тэтгэмж зэрэг хуульд заасан тэтгэмжүүдийг хэвээр үлдээсэн. Хүмүүсийн амьдралын чухал хэрэгцээнээс Засгийн газар танасангүй гэж үүнээс харж болохоор байна.

Манайд байгаа нэгэн том дутагдал бол төрийн албыг илүү бүтээмжтэй, цомхон, үр дүнтэй болгоно гэж ярьдаг хэдий ч эсрэгээрээ данхайсаар байгаа гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Ажлаа жирийн хийж байгаа иргэдийг буруутгах аргагүй ч төрийн албаны реформ хийх, бүтээмжийг олон нийтэд ил харагдахаар тооцох цаг хэдийнэ ирсэн. Үүнд ч зорино гэдгээ Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ мэдэгдээд байгаа.

Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн дарга Н.Энхбаяр энэхүү төсвийн олон зүйлд эерэг үнэлгээ өгч буйгаа илэрхийлсэн. Тухайлбал, төсвийн үрэлгэн, оновчгүй зарлагыг бууруулах, төсвийн тэнцлийг сайжруулах зарим алхам хийгдсэн байна гэсэн юм.

Мөн төсвийн орлогыг анх удаа бууруулан тодорхой тооцоолол үндэслэлийг гаргасан нь эерэг үр дүн юм. Өмнө төлөвлөгдсөн төсвийн орлогыг тодорхой хувь хэмжээгээр бууруулсан нь эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдалд, болзошгүй эрсдэлийг бууруулахад эерэг нөлөөлөх өөрчлөлт болсныг онцлон тэмдэглэсэн байна.

Гэхдээ урсгал зардлын асуудлыг байнга өсгөж байгаа нэг зардал бол цалин хөлс бөгөөд 2009 онд  Монгол Улсад 100 хүн ам тутамд 4.4 төрийн албан хаагч ногдож байсан бол 2023 онд 6.4 болж өссөнийг дурдсан билээ. Ер нь цаашид төрийн албаны тогтолцоонд институцийн болон бүтээмжийн томоохон шинэчлэл хийх зайлшгүй шаардлага тулгарч буйг ч дурдаж аажмаар төрийн албан хаагчдыг хувийн хэвшилд шилжүүлэх бодлогын арга хэмжээг шат дараатай хэрэгжүүлэх нь чухал байна гэсэн нь анхаарууштай зүйл.

Урсгал зардлын талаар энд тэндгүй л шүүмжилсэн. Төсвийн төсөлд урсгал зардал, хөрөнгийн зардлыг тус бүр 0.8 их наяд, гадаад зээлийн ашиглалт 0.7 их наяд төгрөг, нийт 2.3 их наяд төгрөгийн зардал хасахаар тооцсон байна. Төсөвт байгууллагын үйл ажиллагааны зарим зардал буюу тавилга, багаж, техник хэрэгсэл, томилолт, бичиг хэрэг, тээвэр шатахууны зардлыг 10-100 хувиар бууруулна.

Төрийн албан хаагч гоё ширээн дээр суулаа гээд ажил нь сайжирдаггүй. Тиймээс ч урсгал зардлыг бууруулахдаа тавилга эд хогшил, сургалт, уралдаан тэмцээн, соёлын эрхийн бичиг зэрэг зардлыг 100 хувиар бууруулсан нь зөв юм.

Монголчууд төр хэмээн хүндэлдэг хэдий ч тэнд нь хүн л ажилладаг. Төрийн албан хаагчдын цалин нэмэгдэх бүрд хувийн хэвшлийн нуруун дээр буух татварын дарамт өсөж байдаг. Тэгвэл энэ удаад төсвөө хумьж байгаа юм чинь хувийн хэвшлээ дэмжье, төрийн зарим ажил үйлчилгээг хувийн хэвшлээр гүйцэтгүүлье. татвараа багасгая гэцгээж байгаа нь чихэнд таатай. Ярих биш, үйл хэрэг болгочихвол бүр ч сайн.  

Хэрэгтэй,  хэрэггүй гадаад, дотоод албан томилолт, бичиг хэргийн зардлыг 50 хувь, байр ашиглалт, хангамж, бараа материал, бараа үйлчилгээний зардал гэх мэтийг 10 хувиар бууруулах бодлого баримталжээ. Хүнд л гэдэг ч хэмнэж болох зардал хаана ч байдаг. Хөнжлийнхөө хэрээр хөлөө жийх, илүү сайн цаг ирэхэд боломжит төсвөөр асуудлыг шийдэх нь ухаалаг алхам болно.  

Бидний том алдаа дутагдал бол хэрэгжиж эхлээгүй хөтөлбөр, арга хэмжээнд мөнгө тусгачихдаг, тэр нь заримдаа урагшилдаггүй байдал. Энэ удаад хөрөнгө оруулалтын хувьд шилжих төслүүдийг хөндөөгүй бол энэ оны 12 дугаар сарын 2-ны байдлаар гэрээ байгуулаагүй төслүүдийн ирэх оны санхүүжилтийг хойшлуулахаар тусгасан.

Засгийн газраас орж ирсэн төсөв уян хатан байна гэж харах нэг гол юм нь хэдий тэдний гол зорьж буй зүйл нь мөн ч гэлээ бүсчилсэн хөгжлийн хөрөнгө оруулалтыг дахин эрэмбэлж, үе шаттай хэрэгжүүлэхээр болжээ. Энэ удаад 38 шинэ төслөөс 10-ыг нь хойшлуулж, 502 тэрбумаар багасгахаар болсон. Эдгээрийн нэг нь эрчим хүчний найм нь замын, нэг нь гадаад харилцааны төсөл байгаа юм. Мөн зарим ТЭЗҮ, их засварын санхүүжилтийг бууруулж, хойшлуулах, тоног төхөөрөмжийн санхүүжилтийг 20 хувь бууруулахаар тусгажээ.

Төсөлд нэмэгдэж орж ирсэн ганц зүйл нь Хавдрын эмнэлгийн их засвар болон “Хавдрын эмнэлэг 2” барилгын дэд бүтцийн ажлыг эхлүүлэхээр болжээ.

Монгол Улсад хавдрын өвчлөл ямар хэмжээнд байгаа, эмнэлгийн ачаалал хэр зэрэг байгааг хүмүүсийн олонх мэднэ. Эрүүл мэнд шиг үнэт зүйл үгүй учир нэмлээ гэж дургүйцэх хүн нэгээхэн ч үгүй нь тодорхой.

Төсвийг гаднаас нь ажиглавал иймэрхүү. Ганц нэг алдаа дутагдал байж мэдэх ч томсгосон парламент бөөнөөрөө хэлэлцэж, шүүсийг нь шахахад болоод л явчих биз. Ажиглан сууя даа.

                                                                                                                   Г.БАРХАСБАДЬ